Sürekli termal gerilim yalıtım sistemini bozduğunda transformatör yaşlanması hızlanır. Sargıları birbirinden ayıran ve destekleyen selüloz kağıt ve yağ zamanla bozulur ve bu bozulmanın hızı, yalıtımın maruz kaldığı sıcaklığa güçlü biçimde bağlıdır. Sargı sıcak nokta sıcaklığı özellikle önemlidir; çünkü sargının geri kalanından daha sıcak çalışan küçük bir bölge, yalıtımını transformatörün ortalama sıcaklığının göstereceğinden daha hızlı yaşlandırabilir.
Amerikan İngilizcesinde aynı sürecin yazımı olan transformer aging, yalnızca bir ünitenin hizmette kaç yıl kaldığının bir fonksiyonu değildir. Aynı yaştaki iki transformatör, nasıl yüklendiklerine, soğutulduklarına ve bakımlarının yapıldığına bağlı olarak çok farklı kalan yalıtım ömrüne sahip olabilir. Sargı sıcaklığı ve ardındaki sıcaklık geçmişi, bu farkı anlamak için en yararlı bilgilerden biridir.
Transformatör Yaşlanması Nedir?
Transformatör yaşlanması, yalıtım sisteminin zaman içinde kademeli fiziksel ve kimyasal bozulmasıdır. Tipik bir yağlı güç transformatöründe başlıca malzemeler selüloz (kağıt ve presbord) ve yalıtım yağıdır. Birlikte, sargıları elektriksel olarak ayrı ve mekanik olarak desteklenmiş tutan yağ-kağıt yalıtım sistemini oluştururlar.
Selüloz, güç transformatörü yaşlanmasında temel endişe kaynağıdır. Yağ, transformatörün ömrü boyunca filtrelenebilir, işlenebilir veya değiştirilebilir, ancak iletkenlerin etrafına sarılı kağıt, sargı yeniden yapılmadan pratik olarak değiştirilemez. Kağıt bozundukça mekanik dayanımını kaybeder ve bu kayıp, yalıtım durumunun transformatör ömrüne çoğu zaman pratik sınırı koymasının başlıca nedenidir.
Kronolojik yaşı yalıtım durumundan ayırmaya yardımcı olur. Orta sıcaklıklarda, etkili soğutma ve düşük nemle çalışmış bir transformatör, uzun yıllar sonra çok az yalıtım bozulması gösterebilir. Aynı yaştaki, sık yüksek yükleme, kısıtlı soğutma veya nem girişi görmüş başka bir ünite ise çok farklı durumda olabilir. Yaş bir başlangıç noktasıdır, durumun ölçüsü değildir.
Termal gerilim, mühendislerin işletme sırasında en doğrudan gözlemleyip yönetebildiği etkendir. Güç transformatörü yaşlanması tartışmalarında sargı sıcaklığına ve sıcak nokta sıcaklığına bu kadar çok önem verilmesinin nedeni budur.
Sıcaklık Transformatör Yaşlanmasını Neden Hızlandırır
Selülozu parçalayan kimyasal tepkimeler sıcaklık arttıkça daha hızlı ilerler. Daha yüksek yalıtım sıcaklığı, selülozun moleküler yapısının daha hızlı bozunmasına, bu da mekanik dayanımın daha hızlı kaybına ve daha kısa bir yalıtım ömrüne yol açar. İlişki doğrusal değildir: belirli bir sıcaklık artışının etkisi daha yüksek sıcaklıklarda daha büyüktür.
Yalıtım ömrünün her sabit sayıda derecede yarıya indiğini söyleyen basit pratik kurallar görebilirsiniz. Bu kurallar referans modele, yalıtım tipine ve varsayılan koşullara bağlıdır; bu nedenle evrensel gerçekler olarak ele alınmamalıdır. IEC 60076-7 ve IEEE C57.91 gibi yükleme kılavuzları, yağlı transformatörler için termal modelleri ve yaşlanma hesaplamalarını açıklar ve herhangi bir nicel ömür hesaplaması, söz konusu transformatör için geçerli olan belirli standart, model ve parametrelere dayanmalıdır.
Yük ve Kayıplar
Transformatördeki ısı kayıplardan gelir. Yük akımı sargılarda kayıp üretir ve daha yüksek akım bu kayıpları ve üretilen ısıyı artırır. Bu, sargı sıcaklığını çevredeki yağın sıcaklığının üzerine çıkarır.
Bununla birlikte yük, termal davranışı etkileyen tek etken değildir. Ortam sıcaklığı, yapısal parçalardaki kaçak kayıplar, yağın durumu ve soğutma sisteminin hali; üretilen ısının ne kadarının sargıdan uzaklaştığını ve yalıtımın nihayetinde ne kadar ısındığını etkiler.
Soğutma Performansı
Soğutma, ısının sargılardan ve çekirdekten ne kadar etkili uzaklaştırıldığını belirler. Transformatör tasarımına bağlı olarak bu, doğal yağ sirkülasyonu, zorunlu yağ akışı, radyatörler, fanlar veya pompalar içerebilir. Soğutma performansı düştüğünde, örneğin tıkanmış hava akışı, kirlenmiş radyatörler veya arızalı bir fan nedeniyle, aynı yük için sıcaklıklar belirgin biçimde daha yüksek olabilir.
Aynı yükü taşıyan iki transformatör bu nedenle farklı yalıtım sıcaklıklarıyla karşılaşabilir. Yük geçmişinin tek başına termal yaşlanmayı açıklamamasının bir nedeni budur; sıcaklık verisinin akım ölçümlerinin sağlayamadığı bilgiyi eklemesinin nedeni de budur.
Sargı Sıcaklığı, Sıcak Nokta Sıcaklığı ve Üst Yağ Sıcaklığı
Bu üç terim sıklıkla birbirine karıştırılır; ancak farklı şeyleri betimlerler. Üst yağ sıcaklığı yağın üst bölümünde ölçülür. Sargı sıcaklığı genellikle sargı iletkenlerinin veya çevresindeki yalıtımın sıcaklığını ifade eder. Sargı sıcak nokta sıcaklığı, sargı içindeki en yüksek sıcaklıktır ve genellikle yalıtım yaşlanması için en ilgili değerdir.
| Sıcaklık Parametresi | Neyi Temsil Eder | Nasıl Elde Edilir | Yaşlanma Açısından Neden Önemlidir |
|---|---|---|---|
| Üst yağ sıcaklığı | Tankın üst bölümündeki yağın sıcaklığı | Genellikle üst yağ bölgesindeki bir sonda veya sensörle doğrudan ölçülür | Sargı sıcaklık artışının eklendiği temel yağ sıcaklığını sağlar, ancak her sargı konumunu temsil etmez |
| Sargı sıcaklığı | Sargının genel sıcaklığı, sıklıkla tahmini bir değer olarak | Sargı sıcaklık göstergesi (WTI) veya termal model kullanılarak üst yağ sıcaklığı ve yük akımından yaygın olarak hesaplanır | Hesaplanmış veya simüle edilmiş değerlere dayalı olarak sargı yalıtımındaki termal gerilimi gösterir |
| Sargı sıcak nokta sıcaklığı | Sargı içindeki en yüksek sıcaklık | Bir termal modelle hesaplanmış veya ilgili konuma bir sonda yerleştirildiğinde doğrudan ölçülmüş | Termal olarak en çok zorlanan yalıtımı temsil eder, bu nedenle yerel yaşlanma hızını güçlü biçimde etkiler |
| Doğrudan fiber optik sargı sıcaklığı | Sonda algılama ucu konumunda gerçek nokta sıcaklığı | Seçili bir sargı konumuna yerleştirilen fiber optik bir sonda tarafından ölçülür | Hesaplanmış değerlerle karşılaştırılabilen, o konumda ölçülmüş sıcaklık verisi verir |
Üst yağ sıcaklığı her sargı konumunu temsil edemez; çünkü sargı, tankın tepesindeki yağdan önemli ölçüde daha sıcak olabilir ve bu fark yükle birlikte değişir. WTI'ler ve termal modeller, yararlı hesaplanmış veya simüle edilmiş sargı sıcaklığı bilgisi sağlarken; doğrudan sondalar seçili fiziksel konumlardan sıcaklık verisi sağlar. İki yaklaşım ilişkili ancak farklı sorulara yanıt verir.
İzleme yaklaşımlarına daha geniş bir bakış için bkz. transformatör sıcaklık izlemesi.
Sargı Sıcak Noktaları Transformatör Yalıtım Ömrü İçin Neden Önemlidir
Yalıtım düzgün biçimde yaşlanmaz. Yaşlanma hızı yerel sıcaklığı izler; bu nedenle sargının en yüksek sıcaklığa sahip bölgesi, yalıtım ömrü kaybına genellikle en çok katkıda bulunur. Sıcak ve soğuk bölgeleri bir araya getiren ortalama bir sıcaklık yerine sargı sıcak noktasının yaşlanma açısından daha önemli olmasının nedeni budur.
Bu bağlamda sıcak nokta, tank yüzeyindeki ılık bir bölge değil, sargının içindeki en sıcak konum anlamına gelir. Yerel termal gerilim, ısının üretilme biçimi ve yağın iletkenler çevresindeki akışı nedeniyle belirli sargı konumlarında yoğunlaşabilir. Nedenler, şu makalemizde daha ayrıntılı ele alınmaktadır: transformatörlerde sıcak noktalara neyin sebep olduğu, dolayısıyla burada amaç yalnızca yaşlanmayla bağlantıyı kurmaktır: sürekli olarak daha sıcak çalışan küçük bir bölge, sargının geri kalanından çok daha ileri bir kağıt bozunması durumuna ulaşabilir.
Bunun pratik bir sonucu vardır. Bir sıcaklık tahmini veya ölçümü yerel sıcak nokta değerini olduğundan düşük gösterirse, yalıtımdaki termal gerilim de olduğundan düşük değerlendirilebilir. Sıcak nokta sıcaklığının hesaplanmak yerine bilinmesi gerektiği yerlerde, doğrudan sıcak nokta izlemesi seçili sargı konumlarında karşılaştırma için ölçülmüş veri sağlar.
Transformatör Yalıtım Kağıdı Nasıl Yaşlanır
Transformatör yalıtım yaşlanması esas olarak selülozun yaşlanmasıdır. Selüloz uzun polimer zincirlerinden oluşur ve termal bozulma bu zincirleri zamanla daha kısa parçalara ayırır. Zincirler kısaldıkça kağıt daha zayıf ve daha kırılgan hale gelir; bu da kısa devre olayları sırasında olduğu gibi işletmede ortaya çıkan mekanik gerilimlere dayanma yeteneğini azaltır.
Transformatör yalıtım kağıdı yaşlanması, birlikte etki eden birkaç süreç tarafından yönlendirilir:
- Termal bozulma: yüksek sıcaklık selüloz zincirlerini doğrudan parçalar ve bu, transformatör termal yaşlanmasının çekirdeğidir.
- Nem: kağıt içindeki su bozulmayı hızlandırır ve sürecin kendisi tarafından yan ürün olarak açığa çıkar; dolayısıyla yaşlanma kendi kendini besleyebilir.
- Oksijen ve oksidasyon: yağdaki oksijen, hem yağın hem de kağıdın oksidasyonunu teşvik eder; yalıtıma daha fazla saldıran asitler ve diğer yan ürünleri oluşturur.
Yağ-kağıt sistemi bir bütün olarak davranır. Bozulmuş yağ, kağıdı etkileyen asitler ve nem taşıyabilir; kağıt bozulma ürünleri de yağa karışır. Durum değerlendirmelerinde yağ durumu ile kağıt durumunun birlikte ele alınmasının nedeni budur.
Polimerizasyon Derecesi (DP), selüloz zincirlerinin ortalama uzunluğunu yansıttığı için selülozun durumunu betimlemek için kullanılan göstergelerden biridir. Genellikle kağıt numunelerinden tahmin edilir veya ilgili göstergelerden çıkarılır. Bir DP değerinin yorumlanması, tanınmış bir standart veya kılavuzun referans kriterlerini gerektirir ve bir transformatörü değerlendirmek için tek başına değil, diğer durum bilgileriyle birlikte ele alınmalıdır.
Sıcaklık Önemlidir, ancak Tek Yaşlanma Faktörü Değildir
Sıcaklık, yalıtım yaşlanma hızı üzerinde güçlü bir etkiye sahiptir; ancak diğer faktörlerle birlikte çalışır. Sıcaklığı tüm resim olarak ele almak, transformatör yaşlanmasına dair eksik bir görünüm verir.
| Faktör | Yaşlanmayla İlişki |
|---|---|
| Sıcaklık | Daha yüksek yalıtım sıcaklığı selüloz ve yağın kimyasal bozunmasını hızlandırır. |
| Nem | Kağıt ve yağ içindeki su bozulmayı hızlandırır ve dielektrik dayanımını azaltabilir. |
| Oksijen | Yağ ve kağıdın oksidasyonunu artırır, asidik yan ürünler oluşturur. |
| Yağ durumu | Kirlenmiş veya oksitlenmiş yağ, kağıdı etkileyen nem ve asitler taşıyabilir. |
| Yükleme geçmişi | Geçmiş yüklemenin süresi ve düzeyi, ne kadar termal gerilim biriktiğini belirler. |
| Soğutma performansı | Ne kadar ısının uzaklaştırıldığını ve dolayısıyla belirli bir yükte ulaşılan sıcaklığı değiştirir. |
| Yalıtım durumu | Önceden bozulmuş yalıtım, ilave termal ve mekanik gerilime farklı yanıt verebilir. |
Bu etkenler birbirini etkiler. Örneğin nem, belirli bir sıcaklığı daha zararlı hale getirir ve daha yüksek sıcaklık nemi kağıttan yağa doğru sürme eğilimindedir. Bu etkileşimler nedeniyle sıcaklık verisi, tablodaki diğer öğelerle birlikte okunduğunda en yararlıdır.
Transformatör Yaşlanması Nasıl İzlenir?
Tek bir sensör transformatör yaşlanmasını tam olarak ölçemez. Yaşlanma, yıllar boyunca birçok etkinin birikmiş sonucudur; bu nedenle değerlendirilmesi çeşitli bilgi türlerine dayanır:
- Üst yağ ve sargı sıcaklıkları dahil sıcaklık geçmişi
- Hesaplanmış veya ölçülmüş sargı sıcak nokta sıcaklığı
- Yağ durumu göstergeleri
- Çözünmüş gaz analizi (DGA)
- Yağ ve yalıtımdaki nem
- Furan analizi
- Yalıtım durumu testleri
- Çalışma ve yükleme geçmişi
Sıcaklık izlemesi bu resmin bir parçasına katkıda bulunur: yalıtımın ne kadar termal zorlanmaya maruz kaldığı ve bu zorlanmanın yük ile soğutma koşullarına göre nasıl değiştiği. Listedeki diğer yöntemler yağın ve kağıdın ortaya çıkan durumunu betimler. Birlikte kullanıldıklarında, her birinin tek başına sağladığından daha dengeli bir durum değerlendirme temeli verirler.
Doğrudan Sargı Sıcaklığı Ölçümü ve Termal Yaşlanma
Sargı sıcaklığı çoğu zaman ölçülmek yerine tahmin edilir. Yaygın yaklaşımlar sargı sıcaklığını hesaplamak için üst yağ sıcaklığını, yük akımını, bir termal modeli veya bir WTI kullanır. Bu yöntemler yaygın olarak kullanılır ve yararlı bilgi verir; ancak sonuç, model varsayımlarına dayalı hesaplanmış bir değerdir. Yöntemlerin karşılaştırması için şu makalemize bakın: transformatör sargı sıcaklığının nasıl ölçüldüğü.
Doğrudan noktasal algılama farklı çalışır. Bir sonda, algılama ucu seçilmiş bir sargı konumunda olacak şekilde yerleştirilir ve ölçüm o noktadaki gerçek sıcaklığı verir. Floresans tabanlı bir fiber optik sondada sıcaklık, algılama ucundaki malzemenin floresans davranışından türetilir ve optik fiber sinyali transformatörün dışına taşır.
Sargı uygulamaları için bir fiber optik sargı sıcaklık sensörü ortama uygun çeşitli özellikler sunar:
- Seçilmiş bir konumda doğrudan sıcaklık ölçümü
- Optik algılama yolunun elektriksel yalıtımı
- Elektromanyetik girişime karşı yüksek direnç
- Birden fazla bağımsız sonda kullanan çok noktalı yapılandırmalar
Birden fazla sargı konumunda uzun süreli sıcaklık verisi gerektiğinde, birden fazla sonda bir yağlı transformatör sıcaklık izleme sistemi, kanalları birlikte kaydeder ve yük ile soğutma koşullarına göre nasıl değiştiklerini takip eder.
Bu sensörler yalıtım yaşlanmasını ölçmez. Seçili algılama konumlarında gerçek sargı sıcaklığı verisi ve sıcak nokta sıcaklığı verisi; değişen yük ve soğutma altındaki sıcaklık eğilimleriyle birlikte sağlarlar. Bu veri; termal gerilimi değerlendirmek ve transformatörün hangi koşullarda yaşlandığını anlamak için bir girdidir.
Önemli: Noktasal Ölçüm Her Sıcak Noktayı Otomatik Olarak Bulmaz
Floresans fiber optik bir sıcaklık sondası, algılama ucunun yerleştirildiği fiziksel konumu ölçer. Dağıtılmış bir sensör değildir ve algılama ucu ile cihaz arasındaki fiber boyunca sıcaklık ölçmez. Bir sonda tanımlı bir konumu ölçer.
Fiber optik sondalar; termal açıdan kritik olması beklenen konumlar dahil, seçili veya önceden belirlenmiş sargı konumlarındaki sıcaklığı doğrudan ölçebilir. Bilinmeyen bir sıcak noktayı kendiliğinden bulmazlar. Birden fazla konumun doğrudan ölçülmesi gerekiyorsa birden fazla sonda gerekir.
Bu nedenle sensör yerleşimi; transformatör tasarımı, üretimi ve fabrika testleri sırasında ya da erişilebilir ölçüm konumlarının mühendislik incelemesi sırasında dikkate alınmalıdır. Dahili sargı sondaları, çalışmakta olan yağlı bir transformatöre genellikle sonradan eklenemez.
Yeni transformatörler ve mevcut transformatörler
Pratik seçenekler, yeni bir transformatör ile hâlihazırda hizmette olan bir transformatör arasında farklılık gösterir.
Yeni transformatörler: Doğrudan sargı sondaları, transformatör tasarımı izin verdiğinde son montajdan önce planlanabilir. Sonda konumları tasarımcıyla kararlaştırılabilir, üretim sırasında yönlendirilip sabitlenebilir ve fabrika testlerinde doğrulanabilir.
Mevcut transformatörler: Dahili sargıya erişim genellikle sınırlıdır ve dahili sondaların sonradan eklenebileceği varsayılamaz. Sıcaklık değerlendirmesi daha çok mevcut cihazlara, üst yağ ölçümüne, bir WTI cihazına, harici ölçümlere ve halihazırda mevcut izleme noktalarına dayanabilir.
Transformatör Yaşlanması Değerlendirmesi İçin Hangi Sıcaklık Verileri Yararlıdır?
Farklı veri kaynakları farklı soruları yanıtlar. Aşağıdaki tablo bir sıralama değildir; çünkü her giriş bir yaşlanma değerlendirmesine farklı bir katkı sağlar.
| Ölçüm / Gösterge | Neleri Gösterir | Doğrudan veya Dolaylı | Ana Sınırlama |
|---|---|---|---|
| Üst yağ sıcaklığı | Tankın üst kısmında yağ sıcaklığı | Yağ için doğrudan ölçüm, sargı için dolaylı | Yerel sargı sıcaklıklarını temsil etmez |
| WTI / termal model | Hesaplanmış veya simüle edilmiş sargı sıcaklığı | Dolaylı | Model varsayımlarına ve kalibrasyona bağlıdır |
| Doğrudan sargı fiber optik sondası | Seçili tek bir sargı konumunda gerçek sıcaklık | Doğrudan | Yalnızca tek bir noktayı ölçer ve yerleşim planlanmalıdır |
| Birden fazla sargı sondası | Birkaç seçili konumdaki sıcaklıklar | Doğrudan | Yalnızca sondaların monte edildiği konumları kapsar |
| Yük geçmişi | Transformatörün zaman içinde ne kadar yüklendiği | Termal gerilimin dolaylı göstergesi | Soğutma durumunu veya yerel sıcaklığı yakalamaz |
| DGA / yağ durumu göstergeleri | Bozunmayı veya arızaları yansıtan gaz ve yağ özellikleri | Dolaylı | Ortaya çıkan durumu gösterir, ona neden olan sıcaklığı değil |
| Furan / yalıtım değerlendirmesi | Kağıt bozunmasıyla ilgili göstergeler | Dolaylı | Yorum, yağ geçmişine ve referans kriterlerine bağlıdır |
Sonuç
Transformatör yaşlanması, yalıtım sisteminin maruz kaldığı termal koşullardan güçlü biçimde etkilenir ve etki sıcaklıkların en yüksek olduğu yerlerde en büyüktür. Sargı sıcak nokta sıcaklığı, tek başına ortalama yağ sıcaklığının tam olarak temsil edemediği bilgiyi sağlar; bu nedenle transformatör termal ömrü tartışmalarında bu kadar öne çıkar.
Doğrudan noktasal ölçüm, seçilmiş fiziksel konumlarda gerçek sıcaklık verileri sağlar ve bir WTI'den veya termal modelden gelen hesaplanmış değerlerle karşılaştırılabilir. Yaşlanmanın kendisini ölçmez. Sıcaklık verileri; nem, yağ durumu, yükleme geçmişi ve diğer transformatör durum bilgileriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Sargı sıcaklığı veya sıcak nokta ölçümü bir transformatör izleme projesinin parçasıysa, INNO ölçüm konumlarının, sonda yapılandırmasının ve gerekli izleme kanallarının gözden geçirilmesine yardımcı olabilir.
info@innofj.comMühendislik Ekibiyle İletişim